राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा (NCF 2005) २००५ ची पार्श्वभूमी :
सुधारित अभ्यासक्रम (NCF 2005) तयार करण्यासाठी सर्वात पहिले पाऊल म्हणजे एन.सी.ई.आर.टी. ने प्रा. यशपाल यांच्या अध्यक्षतेखाली राष्ट्रीय सुकाणू समितीची स्थापना केली.
३५ सदस्यीय सुकाणू समितीमध्ये विविध शाखांतील तज्ज्ञ, क्षेत्रातील प्राचार्य, शिक्षक, सी.बी.एस.ई. (C.B.S.E.) चे अध्यक्ष, मान्यवर अशासकीय संस्थांचे प्रतिनिधी आणि एन.सी. ई.आर.टी. चे सदस्य यांचा समावेश होता. राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखड्याचा मसुदा तयार करण्याचे कार्य सुकाणू समितीवर सोपविण्यात आले.
विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञ अशा २१ मंडळांनी अभ्यास करून केलेल्या शिफारशींवर चर्चा करण्याचे कार्य सुकाणू समितीने राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा (NCF 2005) तयार करण्याअगोदर करावे असे अपेक्षिलेले होते.
या मंडळांनी अभ्यासक्रमाच्या प्रवाहाच्या मुख्य क्षेत्रांचा विचार केला, त्यात अभ्यासक्रमाची व्याप्ती, रचनात्मक पुनर्रचनेची व्याप्ती, राष्ट्रीय प्रवाह हे प्रमुख घटक विचारात घेण्यात आले.
राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा २००५ (NCF 2005) ची प्रमुख तत्वे
1. ज्ञान शाळेबाहेरील जगाशी जोडणे
२. घोकंपट्टीतून शिक्षणाची सुटका करणे.
३. शिक्षण पाठ्यपुस्तक केंद्रित न राहता मुलांच्या सर्वांगीण वाढीसाठी त्याचा उपयोग होणे.
४. परीक्षा जास्त लवचिक करून त्यांना वर्गातील जीवनाशी एकात्म करणे
भारतात आतापर्यंत शालेय शिक्षणासाठी एकूण ५ राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडे (National Curriculum Frameworks – NCF) तयार करण्यात आले आहेत. हे आराखडे NCERT द्वारे विकसित केले जातात.
त्यांची यादी आणि थोडक्यात माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. NCF १९७५
हा भारताचा पहिला राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा होता. यात पहिल्यांदाच १०+२ शिक्षण पद्धतीची शिफारस करण्यात आली होती आणि विज्ञानाला अनिवार्य विषय म्हणून स्थान देण्यात आले होते.
२. NCF १९८८
हा आराखडा १९८६ च्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणावर (NPE 1986) आधारित होता. यात ‘ओपन लर्निंग’ आणि ‘मूलभूत शैक्षणिक गरजा’ यांवर भर देण्यात आला होता.
३. NCF २०००
या आराखड्याने शिक्षणाचे ओझे कमी करण्यावर आणि मूल्य शिक्षणावर (Value Education) विशेष लक्ष केंद्रित केले होते.
४. NCF २००५
हा आतापर्यंतचा सर्वात प्रभावी आराखडा मानला जातो. प्रो. यशपाल यांच्या अध्यक्षतेखाली हा तयार करण्यात आला होता. याची मुख्य सूत्रे होती:
- घोकमपट्टीऐवजी समजून घेण्यावर भर.
- शालेय ज्ञानाची बाहेरच्या जगाशी जोडणी.
- शिक्षणाचे ओझे कमी करणे (Learning without burden).
५. NCF २०२३ (नवीनतम)
हा आराखडा राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) वर आधारित आहे. यात शालेय शिक्षणाची विभागणी ५+३+३+४ अशा नवीन रचनेत करण्यात आली आहे. यात व्यावसायिक शिक्षण, कौशल्य विकास आणि बहुभाषिकतेवर विशेष भर दिला आहे.
| वर्ष | मुख्य उद्देश |
| १९७५ | १०+२ पद्धतीची सुरुवात |
| १९८८ | शैक्षणिक समता आणि गुणवत्ता |
| २००० | माहिती तंत्रज्ञान आणि मूल्य शिक्षण |
| २००५ | विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षण (Constructivism) |
| २०२३ | ५+३+३+४ रचना आणि सर्वांगीण विकास |
